Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Doğa Hakları ve Çevre Politikalarından Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı ve İstanbul Milletvekili Evrim Rızvanoğlu, Muş’un Varto ilçesinde planlanan ve 16 köyü etkileyecek olan jeotermal arama projesine ilişkin iddiaları Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine taşıdı. Rızvanoğlu, proje kapsamında Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum tarafından yanıtlanması istemiyle iki ayrı yazılı soru önergesi verdi. Rızvanoğlu “Anayasal koruma altındaki ve ‘Kamu Orta Malı’ statüsündeki meraların, bir özel şirketin jeotermal faaliyetine açılması ‘kamu yararı’ ilkesiyle nasıl bağdaşmaktadır?” diye sordu. Rızvanoğlu ayrıca ÇED kararının hukuken tartışma yarattığını söyledi.

Mera Alanında Sondaj İzni Meclis Gündeminde

Rızvanoğlu’nun Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’ya yönelttiği soru önergesinde, Muş Valiliği İl Mera Komisyonu’nun kararıyla Varto ilçesi Çallıdere Köyü’nde mera vasfındaki bir alanda jeotermal arama sondajı yapılmasına izin verilmesi gündeme getirildi. Rızvanoğlu önergesinin gerekçesini şu şekilde açıkladı:

“Muş İli Varto, İlçesi Güzelkent Mahallesi Ar: 2023/02 Ruhsat Numaralı Alan mevkiindeki merkezi yurtdışında bulunan İgnis H2 Enerji Üretim Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan Jeotermal Arama Sondajı projesi ile ilgili Muş Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü tarafından, Valiliğimizce 'Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir' kararı verilmiştir. Proje tanıtım dosyasında, Gerçekleştirilmesi planlanan faaliyet, 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Ek-2 Listesi; Madde.39-Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması kapsamında değerlendirilmekte olup işbu Proje Tanıtım Dosyası bu kapsamda hazırlanmıştır. Danıştay 6. Dairesi’nin 2022/7584 E. sayılı dosyası kapsamında 16.02.2023 tarihinde 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Ek-2 Listesi; Madde.39’da yer alan ‘Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması’ ibaresi hukuka aykırı bulunarak, yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir. 25.06.2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik’in 4. maddesi ile Aynı Yönetmeliğin Ek-2’sinin 39 uncu maddesi ‘39- Jeotermal kaynağın çıkarılması veya kullanılması (Ek-1 listesi 42'nci madde hariç diğer kullanımlar)’ şeklinde değiştirilmiştir. Aynı madde ile Ek 2 Listesinin 45 inci maddesine ise Jeotermal kaynak arama projeleri (sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç),’bendi eklenmiştir. ”

Rızvanoğlu’ndan Tarım ve Orman Bakanına 8 Kritik Soru

Rızvanoğlu, önergesinde Tarım ve Orman Bakanı tarafından şu soruların yanıtlanmasını istedi:

• “Çallıdere 104 ada 1 parselin için tahsis amacı değişikliği yapılmadan önce, söz konusu alanda rezerv tespitine yönelik arama faaliyeti mi tamamlanmış, yoksa henüz arama aşamasında mıdır?

• Arama faaliyetleri sonunda rezervi belirlenmeden 4342 Sayılı Mera Kanununun 14. maddesinin (a) bendi kapsamında işlem tesis edilmesi hukuk aykırı değil midir?

• 4342 Sayılı Mera Kanununun 14. maddesinin (a) bendi kapsamında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın resmi talebi olmuş mudur ? Komisyon kararı, defterdarlık görüşü ve valilik onayı usulüne uygun alınmış mıdır?

• Bahsedilen proje kapsamında sondaj faaliyeti yürütülmesi için Çallıdere 104/1 numaralı parselin mera vasfının değiştirilmesi zorunlu mudur? Sondaj noktası yalnızca bu parselde mi konumlandırılabilmektedir? Mera niteliği taşımayan alternatif bir alan değerlendirilmiş midir? Zaruret tespitine ilişkin teknik rapor ve komisyon değerlendirmesi var mıdır?

• 4.037,99 Hektar ruhsat alanında 8 hektar ÇED Alanı belirlenmiş olup 10 Adet Jeotermal Kuyu açılması planlanmakta olup, projede ilgili poligonlardan bir kısmı Çallıdere Köyü 104 ada 1 parsel, Teknedüzü Köyü 110 ada 3 parsel, Küçüktepe Köyü 110 ada 15 parsel, Güzelkent Köyü 103 ada 34 parsel ve Güzelkent Köyü 112 ada 2 parsel üzerinde olacaktır.

• Bahsi geçen parseller Mera vasıflı ve Kamu orta mallarından olmasına karşılık,

a) Neden sadece Çallıdere 104/1 parseli yönünden bu izin verilmiştir ?

b) Diğer parseller yönünden de 4342 sayılı Mera Kanunu kapsamında verilen izinler var mıdır?

c) Projenin tüm mera parsellerine olan toplam etkisi, sebep olacağı ekolojik yıkım ve ekonomik zarar, toplam mera kaybı komisyon tarafından bir bütün olarak değerlendirilmiş midir?

d) Her parselin ayrı ayrı ele alınması, kamu yararı analizinin parçalanması ve komisyonun bütüncül denetim işlevinin fiilen işlevsiz kılınması sonucunu doğurmakta mıdır?

e) Toplam etki hesaplanmadan verilen her tek parsel izni, kamu zararının görünmez kılınması için bilinçli bir yöntem midir?

• Sondaj alanlarının tarım arazileriyle çakışması sebebiyle, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu gereğince alınması gereken ‘Tarım Dışı Kullanım İzni’ mevcut mudur?

• Anayasal koruma altındaki ve ‘Kamu Orta Malı’ statüsündeki meraların, bir özel şirketin jeotermal faaliyetine açılması ‘kamu yararı’ ilkesiyle nasıl bağdaşmaktadır? Bölge halkının hayvancılık faaliyetlerinin sekteye uğraması Bakanlığınızca hesaplanmış mıdır?

• Mera alanlarının parçalanması ve sondaj kimyasallarının bu alanlara sızma riski, bölgedeki hayvancılık ekonomisini ve hayvansal gıda güvenliğini nasıl etkileyeceği hususları dikkate alınmış mıdır?”

ÇED Kararı Hukuki Tartışma Yaratıyor

Rızvanoğlu’nun Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’a yönelttiği soru önergesi ise aynı proje için verilen “Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir” kararını gündeme taşıdı. Rızvanoğlu, sürecin hukuki boyutunun açıklığa kavuşturulması gerektiğini belirtti.

Konuyla ilgili açıklamasında Rızvanoğlu şu değerlendirmeyi yaptı:

“Muş İli Varto, İlçesi Güzelkent Mahallesi Ar: 2023/02 Ruhsat Numaralı Alan mevkiindeki merkezi yurtdışında bulunan Ignis H2 Enerji Üretim Anonim Şirketi tarafından yapılması planlanan Jeotermal Arama Sondajı projesi ile ilgili Muş Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü tarafından, Valiliğimizce 'Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir' kararı verilmiştir. Proje tanıtım dosyasında, gerçekleştirilmesi planlanan faaliyet, 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Ek-2 Listesi; Madde.39-Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması kapsamında değerlendirilmekte olup işbu Proje Tanıtım Dosyası bu kapsamda hazırlanmıştır. Danıştay 6. Dairesi’nin 2022/7584 E. sayılı dosyası kapsamında 16.02.2023 tarihinde 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Ek-2 Listesi; Madde.39’da yer alan ‘Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması’ ibaresi hukuka aykırı bulunarak, yürütmesinin durdurulmasına karar verilmiştir. 25.06.2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik’in 4. maddesi ile Aynı Yönetmeliğin Ek-2’sinin 39 uncu maddesi ‘39- Jeotermal kaynağın çıkarılması veya kullanılması (Ek-1 listesi 42'nci madde hariç diğer kullanımlar)’ şeklinde değiştirilmiştir. Aynı madde ile Ek 2 Listesinin 45 inci maddesine ise Jeotermal kaynak arama projeleri (sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç),’ bendi eklenmiştir. ”

CHP’li Rızvanoğlu, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanına yönelttiği sorular ise şu şekilde:

• “Proje tanıtım dosyasının sunulduğu 17.04.2025 tarihinde, ÇED Yönetmeliği Ek-2 Listesi; Madde.39’da yer alan “Jeotermal kaynağın aranması ve/veya çıkartılması” ibaresi hakkında yürütmeyi durdurma kararı olmasına karşın, başvuru neden iade edilmemiştir.

• Bakanlığınız ve İl Müdürlükleri tarafından 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği’nin yürütmesinin durdurulmasına yönelik Danıştay 6. Dairesi’nin 2022/7584 E. ve 16.02.2023 tarihli yürütmeyi durdurma kararı neden uygulamamaktadır.

• İl Müdürlüklerine 29.07.2022 tarih ve 31907 Sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği hakkındaki Danıştay 6. Dairesi’nin 2022/7584 E. ve 16.02.2023 tarihli yürütmeyi durdurma kararının uygulanması hakkında bildirim yapılmış mıdır ?

• 25.06.2025 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik’in 4. maddesi ile yapılan değişiklik İl Müdürlükleri tarafından neden uygulanmamıştır?

• Danıştay 6. Dairesi’nin 2022/7584 E. ve 16.02.2023 tarihli yürütmeyi durdurma kararı kapsamında, projenin Jeoetermal Arama ya da Çıkarma projesi ya da Arama ve Çıkarma projesi olup olmadığı hususu netleştirilmeden, projenin hukuki niteliği belirlenmeden verilen ÇED Gerekli Değildir kararı, açıkça sakat bir idari işlem değil midir?

• Enerji Üretim Anonim Şirketi uzantılı bir şirket tarafından yapılması planlanan proje faaliyetinin, Jeotermal Enerji Santrali projesi kapsamında değerlendirilerek ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 Listesinin 42. Maddesi gereğince ÇED raporu hazırlanması gerekirken; neden projenin bir bölümü kapsam dışında tutularak, bütünlük ilkesi gözetilmeksizin parçalara ayrılmış ve her bir parça ayrı ayrı değerlendirilerek ÇED yükümlülüğünden kaçınılmıştır?”